Bazı tepkilerimizi kendimiz bile açıklayamayız. Küçük bir eleştiride içimiz çöker, yakın ilişkilerde sürekli terk edileceğimizi düşünürüz ya da her şeyi kusursuz yapmak zorunda hissederiz. Şema terapi, bu tekrar eden örüntülerin kökenine çocukluk deneyimleri üzerinden bakan bir psikoterapi yaklaşımıdır.
Şema nedir?
Şema, çocuklukta ve ergenlikte oluşan, kendimiz ve diğerleri hakkındaki derin inançlar bütünüdür. Temel duygusal ihtiyaçlar yeterince karşılanmadığında, örneğin güvenlik, sevgi, kabul ya da özerklik, çocuk bunlara uyum sağlamak için belirli bir bakış açısı geliştirir. Bu bakış açısı o dönemde işe yarar. Ancak yetişkinlikte, koşullar değiştiği hâlde otomatik olarak devreye girmeye devam eder. Sık görülen örnekler arasında terk edilme, yetersizlik, duygusal yoksunluk, kusurluluk ve aşırı eleştirellik şemaları sayılabilir.
Kalıplar günlük hayatta nasıl görünür?
Şemalar çoğu zaman bir düşünce olarak değil, bir beden hissi ve ani bir duygu olarak ortaya çıkar. Arkadaşınızın mesajına geç dönmesi sizde yoğun bir kaygı uyandırıyorsa, tetiklenen şey o anki durumdan çok eski bir deneyim olabilir. Şema terapi bu tepkilere üç yolla bakar: teslim olmak, kaçınmak ya da aşırı telafi etmek. Biri sürekli onay arayarak teslim olur, bir diğeri yakınlıktan uzak durarak kaçınır, üçüncüsü ise hep güçlü görünerek telafi eder. Kendi tepkinizi fark etmek, hangi yolu seçtiğinizi görmenin ilk adımıdır.
Terapi süreci nasıl işler?
Süreç genellikle önce kişinin yaşam öyküsünün ve tekrar eden sorunlarının ele alınmasıyla başlar. Terapist, size şema ve başa çıkma biçimlerinizi tanımanız için rehberlik eder. Ardından bilişsel çalışmalar, günlük kayıtları, hayal kurma temelli deneyimsel egzersizler ve terapötik ilişkinin kendisi kullanılır. Terapist burada “sınırlı yeniden ebeveynlik” denen bir tutumla, profesyonel sınırlar içinde sıcak ve güvenli bir ilişki sunar. Böylece karşılanmamış ihtiyaçlar için yeni bir deneyim yaşanır. Son aşamada ise yeni davranış biçimleri gerçek ilişkilerde denenir. Süreç çoğunlukla aylar sürer ve kişiden kişiye değişir. Bu konuda profesyonel destek arayanlar için Ankara pedagog sayfasında ayrıntılı bilgi bulunuyor.
Kendi başınıza neler yapabilirsiniz?
Terapinin yerini tutmasa da küçük gözlemler faydalı olabilir. Yoğun duygu yaşadığınız anları kısa bir notla kaydedin: Ne oldu, ne hissettiniz, bedeninizde ne belirdi, bu duyguyu daha önce ne zaman tanıdınız? Birkaç hafta sonra tekrar eden bir tema fark edebilirsiniz. Kendinize, bir yakınınıza söyleyeceğiniz kadar anlayışlı cümleler kurmayı da deneyin. Günlük yaşamınızı ciddi biçimde etkileyen bir örüntü varsa, şema terapi konusunda deneyimli bir psikolog veya psikiyatri uzmanıyla görüşmek en doğru yoldur.
Çocukluk kalıplarını anlamak, geçmişi suçlamak anlamına gelmez. Amaç, bugün sizi yönlendiren eski bir otomatik pilotu fark etmek ve seçeneklerinizi yeniden görmektir.